Banu Uçak

İstanbulin Sohbetler

Thu, 01 Jan 2026 00:00:00 GMT

Ertuğ Uçar’ın İstanbulin kitabından ilhamla, Sibel Keyvan ve Ertuğ’la birlikte İstanbulin Sohbetler’i hayata geçirdik. İstanbul’un kalbinde, Minoa Pera’da, şehre dair hoşa giden ve İstanbul’a özgü konuları farklı alanlardan konuklarımızla konuşmak, tartışmak ve birlikte düşünmek istedik.

Buluşmalarımızda şehri resmedenleri ve yazanları, İstanbul’u yürüyerek tanımayı, şehir hakkını, şehrin hayvanlarını, yapılarını ve su yollarını konuştuk. Ertuğ’la birlikte konuklarımızın çalışmalarını kendi şehir deneyimlerimizle buluşturduk; kitaptan okumalar, eskizler ve görseller eşliğinde sohbeti salondaki katılımcılara açtık.

İstanbulin Sohbetler bizim için de çok öğretici ve ilginç bir deneyim oldu. Konuklarımızdan ve dinleyicilerimizden öğrendiklerimiz, bildiğimizi sandığımız İstanbul’a yeniden bakmamızı sağladı. Her buluşmada, aynı şehirde birbirimizden ne kadar farklı hayatlar yaşadığımızı ve birbirimize anlatacak ne kadar çok şeyimiz olduğunu bir kez daha gördük.

Proje: Sibel Keyvan, Ertuğ Uçar, Banu Uçak Küratörler ve sahnedeki ev sahipleri: Ertuğ Uçar, Banu Uçak Proje yürütücüsü: Sibel Keyvan İlham kaynağı: Ertuğ Uçar’ın İstanbulin kitabı İş birliği ve mekân: Minoa Pera, İstanbul Dönem: 2025–2026

Yalın Şeyler

Mon, 01 Dec 2025 00:00:00 GMT

Yalın Şeyler

Yalın Şeyler, benim ilk kitabım. Selçuk’un daveti üzerine, ekibin işlerinin özgünlüğünden etkilenerek ve bu üretim üzerine düşünmenin değerli olduğuna inanarak yazmaya başladım. Ömer Selçuk Baz ve Okan Bal’ın yirmi yıla yayılan üretimini incelerken, kronolojik bir portfolyo yazmak yerine, mimarlığın benim de dertlendiğim bazı temel meselelerini Yalın Mimarlık’ın işleri üzerinden tartışabilme ihtimalini çok sevdim.

Kitabın bölümleri, Yalın Mimarlık’ın tasarım reflekslerine dair zamanla oluşan kişisel sözlüğüm etrafında şekillendi. Arketipler, anlatılar, örüntüler, müşterekler, doğayla ilişki, tektonik ve işbirliği üzerinden projeler arasında bağlar kurdum. Kitabın alametifarikalarından biri, aynı yapının farklı bölümlerde başka özellikleriyle yeniden karşımıza çıkması. Örneğin Troya Müzesi bir bölümde arketip, başka bir bölümde anlatı mekânı olarak ele alınıyor; kimi zaman da doğayla ilişkisi ya da birlikte üretme pratiği üzerinden okunuyor. Biraz bilmeceli, çokça subjektif bu yaklaşımı biz çok sevdik.

Çılgın ve ince ruhlu grafik tasarımcımız Okay Karadayılar, her bölümü ruhuna uygun ayrı bir fasikül olarak tasarlayarak kitabın bu esnek kurgusuna fiziksel bir karşılık verdi. YEM Yayın’dan çıkan ve ilk yılında ikinci baskısını yapan Yalın Şeyler’in, okurun da kendi bağlantılarını kurabileceği, farklı yollar izleyebileceği kişisel bir okuma olmasını umuyorum.

Künye

Kitap adı: Yalın Şeyler: Ömer Selçuk Baz, Okan Bal, Yalın Mimarlık (2005–2025) Yazar: Banu Uçak Kitap tasarımı: Okay Karadayılar Yayın hazırlığı: Ece Toprak, Okan Bal, Ömer Selçuk Baz Kapak fotoğrafı: Yalın Baz Yayınevi: YEM Yayın İlk baskı: Aralık 2025 Dil: Türkçe Sayfa sayısı: 480 Boyut: 16,5 × 24 cm ISBN: 9786259393155

Satın al: YEM Kitabevi

İki Dünya Arasında: Ahmadreza Schricker ve Geri Dönüşün Mimarisi

Sat, 01 Nov 2025 00:00:00 GMT

Bu söyleşinin editoryal olarak kısaltılmış versiyonu ilk kez The Art Newspaper Türkiye’nin Kasım 2025 tarihli 18. sayısında, Non-Architect köşesinde yayımlanmıştır (s. 62–63). Burada yazarın daha kapsamlı özgün metni yer almaktadır.

Ahmadreza Schricker, © ASA North

Ahmadreza Schricker ile ilk kez bu yıl, Türkiye’nin güneydoğusunda, sert bir coğrafyada, Reyhanlı’da tanıştım. Mimarlık üzerine konuştuğumuz iki gün boyunca, bir sınır kasabasında, mimarlığa bakış açımız, geçmişimiz, belirsiz geleceklerimiz üzerine sohbet ederken, oldukça fazla ortak yönümüz olduğunu fark ettik. Coğrafyanın, kader olduğu kadar, görünmez, elle tutulmaz bir bağ olduğunu bir kez daha o günlerde anladım.

Ahmadreza Schricker, Banu Uçak, Reyhanlı, Antakya, 2025

Onu tanıdığımda, Tahran’da yetmiş yıl aradan sonra inşa edilen ilk çağdaş sanat müzesi olan Argo Çağdaş Sanat Müzesi ve Kültür Merkezi’nin mimarı olduğunu biliyordum; ancak bu yapının arkasındaki mimari pratiğe dair net bir fikrim yoktu.

Dünyanın en saygın mimarlık okullarında eğitim almış, en tanınmış mimarlık ofislerinde çalışmış Ahmadreza’nın, uzun yıllardır New York’ta yaşayan biri olarak Batı’nın ritmini içselleştirirken, paylaştığımız ortak coğrafyaya özgü derin bir sezgi ve duyarlılığı da koruduğunu gördüm.

Belki de ben de doğu ile batıyı aynı bedende taşıyan biri olduğum, bu coğrafyanın hemen her bireyi gibi çelişkili hâllerin içinden güçlenerek çıkmak zorunda kaldığım için; birden fazla kültürü ve coğrafyayı içinde barındıran insanların gücünü, dayanıklılığını ve empati kapasitesini hep ilham verici buldum. Çatışan iki kültürün biçimlendirdiği Ahmadreza da dünyaya birden çok mercekten bakabilen; bu çoğulluğu hem yaşamına hem mimarlığına içkin kılabilen birisi.

Bu kısa söyleşi aracılığıyla, sizinle birlikte ben de onu daha yakından tanıma, kişisel ve mimari öyküsünün derinliklerine sızma fırsatı buldum. İran’da başlayıp New York’ta devam eden, yetişkinlikte yeniden İran’a dönüşle tamamlanan bu yolculuk, bir anlamda Odysseus’un hikâyesini andırıyor. Tüm mitolojik anlatılarda olduğu gibi bu yolculuk da kahramanı dönüştürüyor; eve dönülse de, yola çıkan kahraman artık değişmiş oluyor, giden ve dönen aynı kişi artık değil. Halen İran’da yoğun biçimde mimarlık faaliyetlerini sürdüren 2022 Ağa Han Mimarlık Ödülü sahibi Ahmadreza Schricker’ı yakında ülkemizde de göreceğiz. Kasım ayında Antalya Mimarlık Bienali kapsamında sergilenecek “Yeni Bir Sanallığa Doğru” adlı işiyle Schricker Türkiye’de olacak.

Ahmadreza Schricker; doğu ve batı, sanat ve mimarlık, sanal ve fiziksel dünyalar arasında akışkan bir biçimde geçiş yapıyor. Schricker, mimarlık pratiği ASA North’u kurmadan önce güzel sanatlar eğitimi aldı ve 2008 yılında Harvard Üniversitesi’nde mimarlık yüksek lisans eğitimini tamamladı. Mezuniyetinin ardından önce Basel’de Herzog & de Meuron’un ofisinde, ardından New York’ta OMA*AMO’da Rem Koolhaas ile birlikte çalıştı ve Amerika kıtasındaki birçok önemli projenin tasarım direktörlüğünü üstlendi. OMA’dan ayrıldıktan sonra ASA North’u yine New York merkezli olarak kurdu, halen yoğun biçimde İran’da da proje üretiyor.

Schricker, kurduğu mimarlık ofisi ASA North (ASA Kuzey) ve onun sanal uzantısı ASA South (ASA Güney) üzerinden, fiziksel mekânla dijital tahayyül arasında salınan bir yaklaşımla mimarlık pratiğinin sınırlarını sorguluyor. Tahran’da, yüz yıllık bir bira fabrikasının çağdaş sanat müzesine dönüştürülmesi ile hayata geçen, Ağa Han ödüllü Argo Çağdaş Sanat Müzesi ve Kültür Merkezi ise; hem bir yenilenme ve düşünsel yüzleşme eylemi, hem de kişisel ve toplumsal bir “geri dönüş” mimarisi olarak öne çıkıyor.

Kutuplaşmanın her zamankinden daha sert, politik iklimin her zamankinden daha vahşi olduğu bu günlerde, arafta kalmayı reddederek iki dünya arasında salınmayı tercih eden Ahmadreza Schricker ile mimarlığa bakışı ve dönüşün mimarisi üzerine kısa bir sohbet ettik.

Banu Uçak: Mimarlık kariyerin, özellikle Argo Çağdaş Sanat Müzesi ve Kültür Merkezi projesinden sonra, iki dünya arasında ilerliyor: Doğu ve Batı, Tahran ve New York. Son derece gerilimli, yüksek tansiyonlu bu iki kutup arasında salınmak; mimarlık yapmak için doğduğun topraklara, İran’a dönmek senin için kişisel ve mimari açıdan ne ifade etti? Bu “dönüş”, pratiğini nasıl yeniden şekillendirdi?

Ahmadreza Schricker: Her zaman bu iki dünya arasında asılı kaldığımı hissettim. Doğu’da, kökene ve geçmişe duyulan derin bir saygı vardır; tıpkı Şehname’de anlatılan o trajik hikâyede olduğu gibi. Kahraman Rüstem, savaş meydanında bilmeden kendi oğlu Sohrab’ı öldürür; baba ve oğul, birbirlerinin kim olduğunu ancak ölüm anında fark ederler. Doğu’nun geçmişle kurduğu bu kaderci bağ, insanın kökenine duyduğu sarsılmaz sadakati temsil eder. Batı’da ise bunun karşılığını, Sophokles’in Oidipus Rex’inde görürüz: orada da bu kez oğul, bilmeden babasını öldürür. Biri geçmişe duyulan sadakatin, diğeri yeniyi yaratma arzusunun trajik yankısı gibidir. İran’a dönmek, bu iki uç arasındaki gerilimi daha yakından hissetmemi sağladı. Sanki bu kez Sohrab, Rüstem’in kaderini tersine çeviriyor; geçmişin sınırlarını aşarak babasının ötesine geçmeye çalışıyor. Bizim üretimimiz de tam olarak bu gerilimin içinde var oluyor; iki gücü bir arada tutmaya, dengelemeye çalışıyoruz.

Banu Uçak: ASA North ve ASA South’tan sık sık bir pusulanın iki ana yönü gibi bahsediyorsun; biri fiziksel mekanlar üzerine çalışıyor, diğeri sanal gerçeklik ve dijital mekanlarla. Bu iki dünyanın birbiriyle nasıl konuştuğunu biraz açar mısın? Aralarında nasıl bir yaratıcı gerilim ya da diyalog doğuyor?

Ahmadreza Schricker: Bu iki dünya arasındaki diyalog, her iki alanda da nelerin mümkün olabileceğini keşfetmemi sağlıyor. 2020 yılında, Mohammed Afkhami Vakfı tarafından kurulan ve dünyanın dört bir yanındaki çağdaş İranlı sanatçılara adanmış devrim niteliğindeki sanal müze The iii için ilk kez sıfırdan bir dijital müze tasarlarken, beni “sanal” alana odaklanan yeni bir yapı, ASA South’u kurmaya yöneltti.

Afkhami Koleksiyonu için tasarlanan sanal müze, kullanıcı deneyimi alanında 2024 yılında IF Gold Medal aldı. © ASA North

Dijital dünyanın olanaklarıyla ziyaretçinin sanatla kurduğu ilişkiyi yeniden ele almaya çalıştık. Bu projede mekân, izleyicinin varlığına tepki veren, adeta yaşayan bir organizma gibi davranıyor. Her sanat eseri, kendine özgü bir atmosfer ve ritim içinde deneyimleniyor. Bu etkileşimli kurgu, dijital dünyanın sınırlarıyla kültürel belleği bir araya getirerek sanatı hem koruyan hem de dönüştüren yeni bir bağlam yaratıyor.

Yapay zekâ dünyasında yaşanan baş döndürücü değişim hızını düşündüğümüzde, mimarlığın bu alandaki rolünü sorgulamamak imkânsız. ASA North ise, mimar, mühendis, küratör ve araştırmacılardan oluşan ekibiyle “fiziksel” dünyaya odaklanmayı sürdürüyor.

Banu Uçak: Argo Çağdaş Sanat Müzesi ve Kültür Merkezi bir yeniden işlevlendirme projesi. Sen bu yapıdan bahsederken sık sık “bir binaya ikinci bir şans vermek” ifadesini kullanıyorsun. “İkinci bir şans” ifadesi hem mimarlık açısından hem de köklü geçmişi olan Tahran, İstanbul gibi kentler için ne anlama geliyor; ?

Argo Çağdaş Sanat Müzesi ve Kültür Merkezi, kuşbakışı görünüm © Mona Jan-Ghorban, ASA North

Argo Çağdaş Sanat Müzesi ve Kültür Merkezi, Tahran dokusu içinde eriyecek kadar oralı, dikkatli bir gözün seçebileceği kadar yeni. © Mona Jan-Ghorban, ASA North

Ahmadreza Schricker: İkinci şanslar karmaşıktır. Doğaları gereği, başarısızlığı da içinde barındırırlar; çünkü zaten bir karakteri ve geçmişi olan bir şeyle yeniden ilişki kurmaya çalışırsın. Oscar Wilde’ın şu sözünü severim: “Ben, geleceği olan erkekleri ve geçmişi olan kadınları severim.” Ben binalar hakkında da aynı şekilde hissediyorum; onlara bir gelecek verirken, geçmişlerine saygı duymak gerektiğine inanıyorum.

Banu Uçak: Mimarlığın temel meselelerinden biri, kültür ve coğrafyanın bağlamı nasıl şekillendirdiği. Türkiye ya da İran gibi köklü, güçlü ve karmaşık kimliklere sahip coğrafyalarda, tasarımın başlangıç noktası, yani “nereden başlamak gerektiği”, her zaman açık değil. Batı’da yetişmiş bir mimar olarak, orada öğrendiğin yöntem ve düşünme biçimi, İran gibi yoğun tarihsel ve politik katmanlara sahip bir bağlamda nasıl farklılaştı?

Ahmadreza Schricker: Türkiye ve İran gibi güçlü kimliklere sahip coğrafyalarda, bağlamı uyum sağlamak gereken bir şey olarak değil, sorgulanması gereken bir olgu olarak görüyorum. Bu yerleri büyüleyici kılan da tam olarak kimliklerinin istikrarsız, tarih, siyaset ve küresel etkilerle katmanlı olması. Mimarlık, bu anlamda, bu çelişkileri çözmekten çok onları incelemeye yarayan bir merceğe dönüşüyor.

Banu Uçak: Son yıllarda çağdaş İran mimarlığı, özellikle uluslararası ödül programları aracılığıyla, küresel sahnede giderek daha görünür hâle geliyor. Uzaktan bakıldığında, güçlü bir tektoniğe, ustalığa ve mimarlar arasındaki dayanışma duygusuna dayanan bir ortam izlenimi veriyor. Hem bölgenin içinden hem de dışından gözlem yapan biri olarak, bugünün bu mimarlık ortamını sen nasıl değerlendiriyorsun?

Ahmadreza Schricker: Biliyor musun, İran’da şu anda olup bitenlerde beni en çok büyüleyen şey şu… Tasarım ve inşaat sürecinin her ikisinde de görülen bir tür “tersine mühendislik” yaklaşımı. Mimarlıkla gündelik hayat arasında kendiliğinden oluşan bir uyumdan söz ediyorum.

Banu Uçak: ASA North, sanatçılar ve yazarlarla işbirliği yaparak mimarlık ile sanat arasındaki sınırları bulanıklaştırıyor. Sence mimarlık sanattan ne ödünç alabilir, ya da tersi, sanat mimarlıktan ne öğrenebilir?

Ahmadreza Schricker: Bence sanat ve mimarlık aynı merakı paylaşıyor: dünyayı nasıl algıladığımızı anlama isteğini. Mimarlığın “tesisat” gibi bir dizi işlevsel kısıtla uğraşması gerekir; oysa günümüz sanatı çoğu zaman tamamen özgür bir alanda hareket eder, “tesisatla” ilgilenmek zorunda değildir. Belki de asıl potansiyel, birinin diğerinden ne ödünç alabileceğinde değil, birbirlerinin sınırlarını nasıl görünür kıldıklarında yatıyor. Mimarlık sanat olmaya çalıştığında çoğu zaman başarısız olur; ama kendi kısıtlarını kabul ettiğinde bize binaların yalnızca nesneler değil, birer deneyim olduğunu hatırlatır.

Banu Uçak: Hem Herzog & de Meuron hem de OMA*AMO ile çalıştın, ayrıca Harvard Üniversitesi’nde eğitim aldın. Bu deneyimler mimarlık anlayışını nasıl şekillendirdi? Şimdi kendi ofisini yöneten bir mimar olarak, o dönemde edindiğin fikirler ve yöntemler farklı ölçeklerde, müşterilerle ve coğrafyalarla karşılaştığında nasıl bir karşılık buluyor?

Ahmadreza Schricker: Bütün bu deneyimler, bilgiyi bir sonuç değil, sürekli yeniden öğrenme süreci olarak görmeyi öğretti bana.

Banu Uçak: Çalışmaların sıklıkla yeniden kullanım, yeniden keşif ve yenilik arasında salınıyor. Koruma etiği ile deneysellik arzusunu nasıl dengeliyorsun?

Ahmadreza Schricker: Etik ile deneyselliğin dengede olabileceğine açıkçası inanmıyorum. Yeniden işlevlendirme süreçlerinde bu iki kavramın karşılaşmasına, çarpışmasına, birbirlerine meydan okumasına izin veriyorum; çünkü aslında bir bütün olduklarını düşünüyorum. Bazen yeniden kullanmak, yaratmak kadar yenilikçidir.

Banu Uçak: Antalya Mimarlık Bienali’ndeki “Yeni Bir Sanallığa Doğru” adlı yerleştirme, fiziksel ve dijital arasındaki, varlık ile yokluk arasındaki “arada kalma hâli”ni ele alıyor. “Yeni bir sanallık” kavramı mimarlık açısından senin için ne ifade ediyor? Bu durumun, bugün mekânı tasarlama ve deneyimleme biçimimizi nasıl etkilediğini düşünüyorsun?

Ahmadreza Schricker: Başlangıcından beri mimarlık, her zaman sanal ve fiziksel alanlarda eşzamanlı olarak var oldu: çizim ile inşa arasında, bellek ile tahayyül arasında bir yerde. Bugün sanal mekân artık yalnızca şiirsel bir ifade değil; maddesel olmayan koşullar, politikalar ve çelişkiler tarafından biçimleniyor. Bu yerleştirmeyle, o gerçekliğe bir tür prova alanı yaratmak istedik, ziyaretçilerin zamanla biriken izler bırakabilecekleri bir mekân hayal ettik. Dokunarak, çevirerek, çizerek, düzenleyerek, hatta hoyratça müdahale ederek, mekânı kendilerine ait kılabilecekler.

Banu Uçak: Argo Çağdaş Sanat Müzesi ve Kültür Merkezi ile Ağa Han Mimarlık Ödülü’nü kazanmak, hem seni hem de ASA’yı uluslararası ölçekte görünür kıldı. Bu deneyim ve Ağa Han Ödülü ağı ile topluluğunun bir parçası olmak seni kişisel ve profesyonel anlamda nasıl etkiledi? Bu süreç, mimarlığa ya da kendi pratiğine bakışını nasıl değiştirdi?

Ahmadreza Schricker: Bu ödül büyük bir onurdu ama bundan da öte, benim için bir nefeslenme anıydı. Ağa Han Mimarlık Ödülü, mimarlığın yalnızca biçimini değil, sosyal ve kültürel boyutlarını da tanıdığı için benzersiz. Ayrıca, işvereni de onurlandırmasını seviyorum; çünkü iyi mimarlık her zaman güvenle, bir fikre inanan biriyle başlar ve mümkünse bir topluluğa hizmet eder. Mimarlık asla tekil bir eylem olamaz. Ağa Han Mimarlık Ödül Programı, her yapının ortak bir vizyonun, kaynakların ve bağlamın ürünü olan bir işbirliği olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Mimarlık ödülleri arasında bu yaklaşım oldukça nadir.

Sana Ağa Han Ödülü’yle doğrudan ilgisi olmayan bir başka projeden örnek vereyim. Bu örnek de yine mimarlığın asla yalıtılmış bir eylem olmadığını gösteriyor. En iddialı, en etkileyici projeler bile mimarlığın kırılgan ekolojisini görünür kılabiliyor. ASA North’un erken dönem projelerinden biri olan Miami Indian Creek Adası’ndaki konut, işverenin özgürlük, cesaret ve sınırsız yaratıcılık arzusuyla başladı, adeta özel bir ütopyaydı. Ancak proje, hiçbir kontrolümüz olmayan koşullar nedeniyle, 2016’daki siyasi dalgalanmalar ve ekonomik istikrarsızlıklar yüzünden durduruldu. Mimarlıkta özgürlük, çoğu zaman koşullara bağlı bir şeydir.

Maket, Indian Creek Miami © ASA North

Indian Creek Miami © ASA North

Ancak Argo Çağdaş Sanat Müzesi ve Kültür Merkezi, tüm imkânsızlıklara meydan okuyarak doğdu. Aynı ekonomik ve politik faktörler, uluslararası yaptırımlar, küresel bir pandemi ve hızla değer kaybeden riyal projenin gelişimini doğrudan etkiledi. Fakat tüm bunlara rağmen, kolektif bir ısrar sayesinde projeyi tamamlayabildik. Argo, yüz farklı yazarın kaleminden çıkmış bir hikâye gibi; ısrar ve vizyondan örülmüş bir dokuma olarak beden buldu. Hepimizi bir arada tutan ortak bağ, eskiyi yeniden “yeni” kılma arzumuzdu.

Zor zamanlardan geçiyoruz; belki de İran’da “ilham verici” mimarlıktan bahsetmek için en elverişsiz dönemdeyiz. Ancak Argo Çağdaş Sanat Müzesi ve Kültür Merkezi’nin 2022 döneminde Ağa Han Mimarlık Ödülü ile onurlandırılmış olması ve ardından İran’dan Jahad Metro Plaza ile Majara Residence projelerinin 2025 döneminde aynı ödülü kazanması bize şunu hatırlatıyor: Tüm bu yıllar boyunca, çok az imkânla, baskı ve yaptırımlar altında bile umudumuzu hiç kaybetmedik. Biz hâlâ sanata, güzelliğe ve topluma inanıyoruz; yeniden birlikte filizleneceğimiz bir günü bekliyoruz.

Banu Uçak: Çok teşekkür ederim

Ahmadreza Schricker: Ben teşekkür ederim, açıkçası içten, beni uzun uzun düşündüren sorularından çok keyif aldım.

Geriye Dönüşün Mimarlığı

Mimarlığın her an siyasetle, tarih ve kolektif bellek ile müzakere etmek zorunda olduğu bir ülkenin başkentinde, Tahran’da yeniden işlevlendirilerek bir çağdaş sanat mekânına dönüşen Argo Fabrikası, benim gibi iflah olmaz bir iyimseri umutlandırıyor. 45 yıl sonra, kadınların da yeniden nefes almaya, rüzgârı saçlarında ve tenlerinde hissetmeye başladıkları bir dönemde, bu küçük yapı da sanatla buluşarak nefes almaya başladı.

Geçmişini silmeye çalışmadan; aksine onunla konuşmayı, hatta bazen dinlemeyi seçen mimarisiyle ASA North’un yaklaşımı, güç ile tevazu arasında kurulmuş çok ince bir dengede duruyor. Eski tuğla kabuğun içine sessizce yerleşen, yeni çelik taşıyıcı sistem, yapının yeniden hayat bulmasına olanak veriyor. Çağdaş müdahalelerin tümü okunaklı; yapının çöl ışığını süzerek alan çatısı, adeta bir şapka gibi geçmişle selamlaşıyor.

Argo Çağdaş Sanat Müzesi ve Kültür Merkezi, baskı ne kadar yoğun, yalnızlaştırma ve unutturma ne kadar uzun sürerse sürsün, mimarlığın geçmişi dönüştürerek özgürleşmeye katkı sunabileceğini hatırlatıyor.

Ağa Han Mimarlık Ödülleri: Umudu İnşa Etmek

Wed, 01 Oct 2025 00:00:00 GMT

Bu yazının editoryal olarak kısaltılmış versiyonu ilk kez The Art Newspaper Türkiye’nin Ekim 2025 tarihli 17. sayısında, Non-Architect köşesinde yayımlanmıştır (s. 66–69). Burada yazarın daha kapsamlı özgün metni yer almaktadır.

Mimarlık dünyasının en prestijli ödül programlarından biri olan Ağa Han Mimarlık Ödülleri, bu yıl 16. kez sahiplerini buldu. İlk bakışta yalnızca İslam coğrafyasına odaklanması kısıtlayıcı gibi görünse de, ödülün asıl gücü mimari mükemmelliğin ötesinde toplumsal fayda üreten, dezavantajlı grupların yaşamına iyilik katan, çoğulcu ve katılımcı projeleri ödüllendirmesinde yatıyor.

Yarışmanın katılım esasları ve değerlendirme süreci de benzersiz. Aday yapıların tamamlanmış ve en az bir yıldır kullanılıyor olması gerekiyor. Başvurular doğrudan yapılabildiği gibi, benim de aralarında bulunduğum nominatörler tarafından tasarımcısından bağımsız olarak da yarışmaya dahil edilebiliyor. Nominatörler tarafından aday gösterilenler doğrudan, başvuranlar ön elemeden geçerek jüriye iletiliyor. Jürinin belirlediği kısa listeye kalan seçki ise bağımsız, son derece nitelikli raportörler tarafından yerinde inceleniyor. Raportörler yalnızca yapının tasarımcılarıyla değil, kullanıcıdan işverene mümkün olduğunca çok paydaşla görüşerek yapıyı değerlendiriyor ve jüriye sunulmak üzere kapsamlı bir rapor hazırlıyor. Böylece jüri, fotoğraf, video ve çizimlerin ötesinde, temsili değil gerçek yaşamla sınanmış mimarlığı tartışma imkânı buluyor.

Ağa Han Mimarlık Ödülü’nü yalnızca iyi projeleri ödüllendirmekten öte, İslam coğrafyalarında kamusal alanda fikir üretiminin seküler, çoğulcu ve özgür kalabilmesi için bir zemin arayışı olarak görüyorum. Ödül programı modernlik ile gelenek arasında sıkışan toplumlarda mimarlığı ve tasarımı bağımsız bir düşünce pratiği olarak yeniden konumlandırmaya çalışıyor. Böylece mimarlığın belirli bir zümrenin tekelinde olan bir alan olması fikrini kırarak toplumsal fayda üreten bir mekanizmanın asal öğelerinden biri olarak konumlanmasına katkıda bulunuyor.

Ağa Han unvanı, Şii-İsmaili topluluğunun manevi liderine ait. Ödülün kurucusu Prens Karim Ağa Han IV, 1977’de bu programı başlattı ve 2024’teki vefatına kadar en güçlü destekçisi oldu. Bugün mirasını oğlu, Prens Rahim Ağa Han V sürdürüyor. Onun liderliğindeki Ağa Han Kalkınma Ağı (AKDN), 30’dan fazla ülkede sağlık, eğitim, iklim, kültür ve ekonomi alanlarında 1.000’in üzerinde program yürütüyor. Yıllık yaklaşık 1 milyar dolarlık bütçesiyle AKDN, çoğulculuk, sürdürülebilirlik ve toplumsal katılım ilkeleri üzerine çalışıyor. Mimarlık Ödülü ise bu geniş ağın en görünür kültürel programı; amacı yalnızca iyi binaları ödüllendirmek değil, toplumsal yaşamı dönüştüren, çevreyle uyumlu ve kapsayıcı mekânları öne çıkarmak.

Türkiye Mimarlığı ve Ağa Han Ödülleri

Türkiye, ödül programının ilk yıllarından itibaren güçlü bir paydaş oldu. Turgut Cansever üç kez ödül alarak (1980, 1983) dünyada eşi olmayan bir konum edindi. Sedad Hakkı Eldem (1986), Nail Çakırhan (1992), Behruz ve Can Çinici (1995), Cengiz Bektaş (2001), Han Tümertekin (2004) ve Emre Arolat (2010) gibi isimlerle Türkiye mimarlığı uzun yıllar görünürlük kazandı. Türk mimar ve akademisyenler yalnızca ödül kazanmakla kalmadı, jüri masasında da söz sahibi oldular: Turgut Cansever ve Mübeccel Kıray (1981–83), Doğan Tekeli (1990–92), Doğan Hasol (1999–2001), Han Tümertekin (2005–07), Murat Tabanlıoğlu (2010–13), Emre Arolat (2014–16), Edhem Eldem (2017–19) ve Sibel Bozdoğan (2020–22) jüri üyesi olarak görev yaptı. Ayrıca Doğan Hasol, Han Tümertekin, Emre Arolat ve Gülru Necipoğlu farklı dönemlerde yürütme komitesi üyesi olarak programın yönlendirilmesine katkıda bulundular.

Türkiye aynı zamanda ödül törenine de ev sahipliği yaptı. 2010 yılında Dolmabahçe Sarayı’nda düzenlenen ödül töreni, Osmanlı mirasıyla çağdaş mimarlık tartışmalarını buluşturan simgesel bir an oldu.

Türk mimarlar zaman zaman kısa listede yer alsa da, Emre Arolat’ın 2010’da İpekyol Fabrikası ile aldığı ödülden bu yana bu coğrafyadan yeni bir ödüllü yapı ya da mimar çıkmadı. Ödülün gittikçe artan toplumsal fayda, çoğulculuk ve sürdürülebilirlik vurgusunun doğal olarak bir toplumsal mutabakat gerektirmesi; Türkiye’de ise bu mutabakatı mümkün kılacak iklimin giderek zayıflaması, bu durumun temel nedenlerinden biri olabilir diye düşünüyorum.

16. Ödül Döngüsü (2023-2025)

Bu yılki Master Jüri, farklı coğrafyalardan ve disiplinlerden gelen güçlü isimleri bir araya getirdi. Jüri başkanlığını, Grafton Architects’in kurucu ortağı ve 2018 Venedik Bienali küratörü Yvonne Farrell (İrlanda) üstlendi. Diğer üyeler arasında; MIT’de mimarlık profesörü ve sanatçı Azra Akšamija (Bosna/ABD), Bahreyn’de kültürel miras projelerini yöneten mimar Noura Al-Sayeh Holtrop, Columbia Üniversitesi’nde modernite ve koruma üzerine çalışan mimarlık tarihçisi Lucia Allais (ABD/İtalya), ArchDaily’nin kurucusu David Basulto (Şili), Nairobi merkezli Cave_bureau’nun kurucusu Kabage Karanja (Kenya), filozof ve kültür eleştirmeni Yacouba Konaté (Fildişi Sahili), mimarlık eğitimcisi Hassan Radoine (Fas) ve sürdürülebilir yüksek yoğunluklu yapıların öncüsü, WOHA Architects’in kurucu ortağı Wong Mun Summ (Singapur) yer aldı.

Jüri raporunda ödülün temel değerleri olarak Transcendence (aşkınlık/zamansızlık), Pluralism (çoğulculuk) ve Progress (ilerleme) vurgulandı. Zor koşullara rağmen umut ve neşe yaratabilen projeler, farklı bilgi sistemlerini dikkate alan çoğulcu yaklaşımlar ve kısıtlı imkânları avantaja çeviren toplumsal çözümler ödüllendirildi.

Aday gösterilen 369 proje arasından jüri 19 projeyi kısa listeye seçti, bunlardan yedisi ödüllendirildi. Ödül alan tüm yapılar, dezavantajlı coğrafyalarda, bulundukları toplumun ve iklimin gerçekliklerine büyük bir hassasiyetle yaklaşımlarıyla öne çıkıyor. Kendi kültürel beceri ve değerlerini çağdaş, nitelikli yapılar aracılığıyla toplumsal faydaya dönüştürmeye çalışıyorlar. İklim krizi, göçler ve savaşlarla insanlığın üzerindeki baskının arttığı bu günlerde, Ağa Han mimarlık ödülleri seçkisi yalnızca nasıl bina yapılacağına değil, mimarlığın nasıl toplumun esenliği için araçsallaşabileceğine de dikkat çekiyor.

Khudi Bari - Marina Tabassum Architects (Bangladeş)

Khudi Bari, Ukhiya. Üç modülden kurulan bir örnek. © Aga Khan Trust for Culture / City Syntax (F. M. Faruque Abdullah Shawon, H. M. Fozla Rabby Apurbo)

2016’da Bait Ur Rouf Camisi projesiyle Ağa Han Ödülü’ne değer bulunan Bangladeş merkezli Marina Tabassum Architects, iklim krizi ve yerel bağlama duyarlı projeleriyle tanınıyor. Khudi Bari, ekibin ikinci Ağa Han Ödülü’nü kazanan yapısı oldu.

Khudi Bari, Bangladeş’te iklim kaynaklı göçlere çözüm üretmek üzere tasarlanmış, bambu ve çelik bağlantılarla kurulan basit bir uzay kafes sistemi. Üç kişinin basit aletlerle hızla kurulabildiği bu düşük maliyetli ve modüler yapılar, hem dayanıklı hem de hafif olmalarıyla öne çıkıyor. Yalnızca yüzeysel bir temele ihtiyaç duyan birimler, metal çatılar ve yerel malzemelerle tamamlanabiliyor, bölgedeki geleneksel ev tipolojilerine de gönderme yapıyor. İki katlı kurgulanan Khudi Bari’de alt kat sosyal ve özel yaşam için, üst kat ise uyuma alanı ve gerektiğinde sel sığınağı olarak işlev görüyor. Aslında çok geniş bir coğrafyada afetler, savaş ve iklim krizi nedeniyle yerinden edilmiş topluluklar için bir model oluşturabilecek bu üniteler sel ve fırtınalarda devreye giriyor; Bangladeş’te şimdiden kadın çiftçilerin komünite merkezine ve Rohingya kamplarında kadın evlerine dönüştürülmüş durumda.

Batı Wusutu Köyü Toplum Merkezi - Inner Mongolian Grand Architecture Design Co. Ltd - Zhang Pengju, Çin

Batı Wusutu Köyü Toplum Merkezi. © Aga Khan Trust for Culture / Dou Yujun (photographer)

Inner Mongolian Grand Architecture Design Co. Ltd, Zhang Pengju tarafından Çin’de Batı Wusutu Köyü için tasarlanan bu çok işlevli merkez, yaşlılar, çocuklar ve köye dönen gençler için buluşma alanı; sanatçılar için sergi ve sosyal mekân; ve ana camiden uzak yaşayan Hui Müslüman topluluğu için ibadet alanı sunuyor.

Toplam 1.276 metrekarelik merkez, avlu etrafında kurgulanan küçük hacimlerle esnek ve uyarlanabilir bir kullanım imkânı sağlıyor. Ortadaki 203 metrekarelik dairesel avlu dış etkinliklerin odağını oluştururken, 786 metrekarelik çatı platformu çocuk oyun alanı olarak işliyor. Tamamı yerel yıkımlardan elde edilen geri dönüştürülmüş tuğlalarla inşa edilen yapı, kül taşı yalıtımı, doğal havalandırma kanalları ve ışıklıklarla düşük maliyetli, sürdürülebilir bir model sunuyor.

Bugün köy için bir kültürel, sosyal ve ekolojik merkez işlevi gören proje, jüri tarafından kırsal bağlamda kapsayıcı, sürdürülebilir ve güçlü bir kamusal alan yaratmasıyla örnek olarak gösterildi.

Tarihi Esna’nın Canlandırılması - Takween Integrated Community Development, Mısır

Kahire merkezli Takween ekibi, katılımcı ve bütüncül yaklaşımlarıyla biliniyor. 2009’da kurulan ofis, Mısır’daki kentsel koruma ve sosyo-ekonomik kalkınma projelerinde uzmanlaştı. Esna projesi, firmanın hem fiziksel hem de toplumsal müdahaleleri birlikte ele aldığı en görünür çalışması oldu.

Nil kıyısında, Luksor’un 60 km güneyinde yer alan Esna, çok katmanlı tarihî dokusuyla biliniyordu ancak turizmin çöküşü ve yıkım kararlarıyla kaderine terk edilmişti. Takween, bu değerli mirası kurtarmak için küçük ama etkili adımlar attı: 18. yüzyıldan Wakalat al-Geddawi kervansarayını yeniden işlevlendirdi, Qisariyya Çarşısı ve Bazaar Sokağını yeniledi, 19. yüzyıl Kraliyet Konukevini restore etti ve 15 önemli yapıyı daha koruma altına aldı. Geleneksel çamur tuğla, ahşap ve kireç sıva tekniklerini yeniden canlandırarak sürdürülebilir yöntemler kullandı.

Projenin en güçlü yanı, toplumsal kapsayıcılığı oldu: 430’dan fazla yerel katılımcı ve 18 küçük işletme kapasite geliştirme programlarına dahil edildi; kadınlar tarafından yürütülen Okra Mutfağı ve Kadın Ahşap Atölyesi gibi girişimler cinsiyet eşitliğini teşvik etti. Turizm canlanırken yüzlerce yeni iş yaratıldı, esnaflar desteklendi ve ziyaretçi sayısı üçe katlandı.

Jüri, Esna’nın canlandırılmasını yalnızca bir koruma projesi değil, “yaşayan mirası topluluk zekâsı üzerinden yeniden üreten, ekonomik ve kültürel direnci artıran örnek bir sosyal yenilik modeli” olarak tanımlıyor.

Majara Yerleşkesi - ZAV Architects, İran

Bu yıl İran’dan iki proje Ağa Han Ödülleri’ne değer görüldü. Çok yakın bir zamanda yeniden bir savaş coğrafyasına dönüşen İran, mimarlık alanında uzun zamandır izlediğim son derece nitelikli örnekler veriyor. Maddi ve manevi birçok engele, ambargoya rağmen kendi geleneklerini güçlü bir şekilde yorumlayarak özgün bir dil kurmayı başaran İran mimarlığının geldiği noktayı göstermesi açısından bu iki ödülü son derece anlamlı buluyorum.

Hürmüz Adası'nda Majara Yerleşkesi. © Aga Khan Trust for Culture / Deed Studio (photographer)

2007’de kurulan Tahran merkezli ZAV Architects tarafından tasarlanan Majara Yerleşkesi, İran’ın Hormuz Adası’nda turizmi sürdürülebilir bir modele dönüştürmek amacıyla ada halkıyla birlikte geliştirildi. Yerleşke, toprağın uzun çuvallara doldurularak kubbe biçiminde üst üste dizildiği düşük maliyetli ve dayanıklı “süperadobe” tekniği ile inşa edildi. Hormuz’un rengârenk dağlarına gönderme yapan Majara Yerleşkesi, iki yüzden fazla kubbenin oluşturduğu konaklama birimleri, kültür alanları ve ortak mekânlardan meydana geliyor. Yerel malzemeyi kullanması sayesinde bağlamıyla güçlü bir ilişki kuran yapı, dokusu ve renkleriyle de oldukça çarpıcı bir görsellik sunuyor.

Geleneksel yapım teknikleri ve yerel işgücüyle hayata geçirilen proje, inşaat sürecine katılan ada halkına gelir sağladı; tamamlandığında ise turizm gelirlerinin adil paylaşımına dayalı yeni bir ekonomik model ortaya koydu. Böylece Majara, yalnızca çekici bir yapı ya da fiziksel bir yerleşke değil, toplumun kendi geleceğini kurmasına imkân tanıyan bir platform haline geldi. Jüri, projeyi “turizmin yıkıcı etkilerini tersine çeviren, toplumsal kapsayıcılığı ve yerel bağları güçlendiren alternatif bir model” olarak tanımladı.

Cahad Metro Meydanı – KA Architecture Studio, İran

Tahran'da Cahad Metro Meydanı. © Aga Khan Trust for Culture / Deed Studio (photographer)

Tahran merkezli KA Architecture Studio tarafından yeniden tasarlanan Cahad Metro Meydanı, kentin işlek bir bölgesinde yalnızca bir metro girişi iken, küçük ölçekli ama güçlü bir kamusal mekâna dönüştürüldü. Tuğla kemerler ve tonozlarla kurulan yeni giriş yapısı, İran mimarisinin tarihsel referanslarına gönderme yaparken ülkenin bugün ihtiyaç duyduğu çağdaş bir kamusal alan örneği sunuyor.

Yerel malzemelerle ve düşük bütçeyle inşa edilen meydan, gölgeli geçitleri, oturma alanları ve akışı düzenleyen açıklıklarıyla mahalle halkı için buluşma ve dinlenme noktası haline geldi. Metroya erişimi kolaylaştırmanın ötesinde, günlük hayatın sosyal dokusuna katkı sağlayarak bölgeye yeni bir canlılık kattı. Jüri, projeyi “tuğlanın sıcak dokusuyla tarihi mirası çağdaş kamusallıkla buluşturan yeni bir anıtsal kimlik” olarak tanımladı.

Kanımca bu seçim, modern ile geleneksel arasında sıkışan İslam dünyası mimarlığı için melez bir yaklaşımın desteklenmesi anlamına geliyor. Geleneğin farkındalığını korurken çağdaş işlevlere yanıt arayan, yerel malzeme ve arketiplerden beslenen bu tutumun görünür kılınması bu açıdan önemli..

Pakistan Vizyonu – DB Studios, Pakistan

Vision Pakistan, İslamabad. © Aga Khan Trust for Culture / Usman Saqib Zuberi (photographer)

İslamabad merkezli DB Studios, sosyal fayda odaklı tasarımlarıyla tanınan genç bir mimarlık ekibi. Ekip, Vision Pakistan için dezavantajlı gençlere “ikinci bir şans” sunmayı amaçlayan kapsamlı sosyal programın mekânını tasarladı.

Tesis, 16–25 yaş arası saldırganlık, depresyon, madde bağımlılığı ya da suç geçmişi olan genç erkekleri yeniden topluma kazandırmayı hedefleyen bir yıllık programa ev sahipliği yapıyor. Gençler, bu süreçte terzilikte ustalaşırken aynı zamanda okuryazarlık, yaşam becerileri ve barış odaklı bir İslam anlayışıyla donatılıyor.

Yaklaşık 40–50 öğrenciyle birlikte öğretmenleri, yönetim ve destek ekibini barındıran yapı; beş esnek sınıf, yemek ve dinlenme alanları, idari ofisler, sınırlı konaklama imkânı, sergi alanları, dükkânlar ve öğrencilerin baktığı mutfak bahçeli çatı mescidinden oluşuyor. Bazı mekânların kiralanabilir olması ise program için ek gelir sağlıyor. Ortadaki yüksek ağaçlı avlu gün ışığı, doğal havalandırma ve görsel açıklık sunarken; renkli delikli metal paneller (jaali) çıplak beton yüzeylere gölge, mahremiyet ve yerel kültürle bağ kuran bir coşku katıyor.

Rehabilitasyon işlevi için, bizim coğrafyalarda alışılmadık düzeyde görünür, kolay ulaşılabilir ve aydınlık bu yapı ilk bakışta bile hem geleneğe, hem modern dünyaya ait olduğunu söylüyor ve gerçekten de bir yapıdan çok daha fazlasını vaat ediyor.

Jüri, projeyi ışığı, ekonomiyi ve topluluk hissini bir araya getirerek gençlere umut vadeden yenilikçi bir öğrenme ortamı olarak değerlendirdi.

Mucize Dolabı (Wonder Cabinet) – AAU Anastas, Filistin

Beytüllahim'de Wonder Cabinet, batı cephesi. © Aga Khan Trust for Culture / Mikaela Burstow (photographer)

Filistinli mimarlar Elias ve Yousef Anastas, Paris’te mimarlık yüksek lisansını tamamladıktan sonra bir süre orada çalıştılar. Elias, bir müzik konservatuvarı yarışmasını kazanarak Beytüllahim’e döndü; Yousef ise yapısal mühendislik alanında ikinci yüksek lisansını aldı. 2012’de mobilya üretimine odaklanan Local Industries’i, 2016’da ise ölçekler arası araştırmalar yapan SCALES’i kurdular. Mimarlık, mobilya tasarımı, araştırma ve kültürel girişimleri bir araya getiren stüdyo; Victoria & Albert Müzesi koleksiyonuna giren Qamt, Radio alHara, Hebron Adliye Binası ve taşın çağdaş kullanımına odaklanan Stonematters gibi projelerle tanınıyor. En yeni girişimleri Wonder Cabinet ise zanaatkârlarla sanatçıları buluşturan bir üretim ve kültür platformu.

Al-Karkafeh Vadisi’ne bakan üç katlı beton yapı, araştırma ve üretim, eğitim ve topluluk, kamu programı olmak üzere üç ana eksen etrafında kurgulandı. Hedef, Filistinli sanatçılar, mühendisler, tasarımcılar ve üreticiler için çalışma alanları yaratmak; bölgesel ölçekte yaratıcılık ve zanaat öğrenimi için bir merkez oluşturmak. Bu amaç doğrultusunda çelik işlerinden iç mekân tasarımına kadar birçok aşamada yerel zanaatkârlarla işbirliği yapıldı.

Sokak seviyesinden girilen yapıda ofisler, çok amaçlı mekân, obje deposu ve bir kafe yer alıyor; cam bölmeler sayesinde mekânlar arasında görsel bağlantı korunuyor. Ziyaretçilere hem vadi manzarası açılıyor hem de tüm katları birbirine bağlayan kesitsel boşluk aracılığıyla yer altına doğru yönlendiriliyorlar. İlk bodrum katında sanatçı atölyeleri, restoran ve mutfak; en altta ise açık üretim ve performans alanı, ses stüdyosu ve sosyal buluşma mekânı bulunuyor.

Jüri, Wonder Cabinet’i yerel zanaatkârların emeğini çağdaş bir kültürel üretim alanıyla buluşturan, bölgesel yaratıcılığa ivme kazandıran bir merkez olarak değerlendirdi. Başka bir bağlamda, derli toplu, açık, akışkan mekânları olan bir kreatif merkez olarak okunabilecek Wonder Cabinet için, kültürel üretimin ve kamusal alana açılma cesaretinin direnişin ta kendisi olduğunu söylemek yanlış olmaz. Zira olay Filistin’de geçiyor.

2025 Ödül Döngüsünde İyimserlik

2025 ödül döngüsünün genel çerçevesi iyimserlik (optimism) üzerine kuruldu. Jüri, seçimlerinde de, seçimleri gerekçelendiren raporda da mimarlığın krizlere yalnızca tepki vermekle kalmayıp aynı zamanda umut, güzellik ve hayal gücü üretebileceğini vurguladı. Bu yaklaşım, Lesley Lokko editörlüğünde Eylül 2025’te ArchiTangle tarafından yayımlanacak Optimism and Architecture (İyimserlik ve Mimarlık) kitabında derinleştirilecek. Kitap, ödül alan ve kısa listeye kalan projeleri sunarken, mimarlığın yerel pratikleri küresel tartışmalarla buluşturma ve kapsayıcı mekânlar yaratma gücünü ele alacak.

Lesley Lokko: İyimserliğin Editörü

Ganalı-İskoç mimar, yazar ve akademisyen Lesley Lokko, 2023 Venedik Mimarlık Bienali’nin ilk Afrikalı küratörü olarak “The Laboratory of the Future” sergisiyle Afrika kıtasını ve diasporasını görünür kılmıştı. Mimarlıkta çoğulculuk, eşitlik ve iklim adaleti konularına odaklanan Lokko, 2025 döngüsünün “iyimserlik” temasına entelektüel bir arka plan kazandırıyor.

Israrlı İyimserlik: Başka Çare Yok

Dünya büyük bir kriz içinde. İklim ve enerji krizleri, siyasi çatışmalar, göçler ve savaşlarla insanlık, bugüne dek ürettiği en yüksek kültür ve teknoloji sayesinde ve bunlara rağmen ayakta kalmaya çalışıyor. Mimarlık ise bu yeni bağlam içinde, her zaman olduğu gibi güç, para ve siyasetle kurduğu simbiyotik ilişkiyi dolu dizgin sürdürürken, bir yandan da yeniden toplumun esenliği, barışı, güvenliği ve sağlığı için kendi köklerine dönüyor. Mimarlık alanında verilen ödüller de bu paradigma değişimini yansıtıyor, bu çabaları görünür kılıyor. Ağa Han Mimarlık Ödülleri’nin son seçkisi de benzer bir yaklaşımı ortaya koyuyor.

Benim de son yıllarda kendi üretimlerimde altını çizdiğim, “mimarlığın ne işe yaradığını” hatırlatma çabasıyla örtüşen bu sonuç, mimarlığın iyiliğin parçası olabileceğini ve iyimserlikle hareket edebileceğini güçlü biçimde hatırlatıyor. Bugün iyimser olmanın kendisi her zamankinden daha zor. Kötümserlik için sebeplerin giderek çoğaldığı bir dönemde, ısrarla iyimser olmaya çalışmaktan başka bir yol görünmüyor.

Ağa Han Mimarlık Ödülleri, dünyanın en kırılgan coğrafyalarından seçtiği projelerle hâlâ mekânın, mimarlığın ortaklaştırıcı, dönüştürücü ve iyiliğe meyleden bir sürecin tetikleyicisi olabileceğini gösteriyor. Bu “ısrarlı iyimserlik” örneklerinin paylaşılarak çoğalmasını diliyor, insanlığın tüm zorluklara rağmen umudu inşa etme iradesini gösterebileceğine inanmak istiyorum.

Ariadne'nin İpi

Wed, 06 Aug 2025 00:00:00 GMT

Sanat, psikoloji ve felsefe eşliğinde keyifli sohbetler sunan Ariadne’nin İpi podcast’ine iki bölüm konuk oldum.

İlk bölümde mimarlık üzerine konuşurken hayata bakışıma dair ipuçları bulacaksınız.

İkinci bölümde ise kendi iç yolculuğumun beni zorlayan bir evresini ve bana rehberlik eden “ip”imi konuşuyoruz.

Tuna Ofis Sohbetleri: Öznur Turan Eke

Wed, 09 Jul 2025 00:00:00 GMT

EKE Mimarlık’ın kurucusu Mimar Öznur Turan Eke, Tuna Ofis Sohbetleri’ne konuk oldu.

Tuna Ofis ve Arkitera iş birliğinde hayata geçirilen, moderatörlüğünü Banu Uçak’ın yaptığı “Tuna Ofis Sohbetleri”nin yeni konuğu EKE Mimarlık’ın kurucusu Mimar Öznur Turan Eke oldu. Tuna Ofis’in İzmir Showroomu’nda düzenlenen söyleşide Öznur Turan Eke'nin mesleki yolculuğu üzerine sohbet edildi.

#mimarlık

'Yerebasan' Venedik'te

Wed, 07 May 2025 00:00:00 GMT

Yuzu Magazine, 7 Mayıs 2025. Banu Uçak, 19. Venedik Mimarlık Bienali'ndeki Türkiye Pavyonu'nu yazıyor. Ceren Erdem ve Bilge Kalfa'nın küratörlüğündeki Yerebasan/Grounded toprağı merkeze alıyor.

Yuzu Magazine, 7 Mayıs 2025

Tuna Ofis Sohbetleri: Seyhan Özdemir Sarper

Wed, 06 Nov 2024 00:00:00 GMT

Autoban'ın kurucu ortağı Seyhan Özdemir Sarper, Tuna Ofis Sohbetleri’ne konuk oldu.

Tuna Ofis ve Arkitera iş birliğinde hayata geçirilen, moderatörlüğünü Banu Uçak’ın yaptığı “Tuna Ofis Sohbetleri”nin yeni konuğu Autoban'ın kurucu ortağı Seyhan Özdemir Sarper oldu. Tuna Ofis'in Taksim'deki genel merkezinde düzenlenen söyleşide Seyhan Özdemir Sarper'in mesleki yolculuğu üzerine sohbet edildi.

#mimarlık

Tuna Ofis Sohbetleri: Aydan Volkan

Mon, 09 Sep 2024 00:00:00 GMT

Kreatif Mimarlık'ın kurucu ortağı Aydan Volkan, Tuna Ofis Sohbetleri’ne konuk oldu.

Tuna Ofis ve Arkitera iş birliğinde hayata geçirilen, moderatörlüğünü Banu Uçak’ın yaptığı “Tuna Ofis Sohbetleri”nin yeni konuğu Kreatif Mimarlık'ın kurucu ortağı Aydan Volkan oldu. Tuna Ofis'in Taksim'deki genel merkezinde düzenlenen söyleşide Aydan Volkan'ın mesleki yolculuğu üzerine sohbet edildi.

"Mimar olmaya nasıl karar verdin?

Benim amcam mimar ama hiç mimarlık yapmamış birisiydi. İyi bir kütüphanesi, mimarlık dergileri vardı ki o zamanların en popüler dergisi Arkitekt. Okuma yazmayı bilmediğim 5-6 yaşlarında halıların üzerine serer, onlara bakar oradaki binaları hayal eder, onların içinde dolaşırdım. Sonra bütün eğitim hayatım boyunca da hiç fikrim değişmedi.

Üniversite tercihi yıllarına geldiğimiz zaman benim altı tercihim vardı, altısı da mimarlıktı. Bunlardan üçü İstanbul, ikisi Ankara, biri de İzmir'deydi. Rahmetli babam sorardı "Bunlardan biri olmazsa ne yapacaksın?" diye tekrar deneyeceğim derdim, nitekimde öyle oldu. Tekrar denedim ilk yıl kazanamadım, ikinci yıl Yıldız Üniversitesi ya da şimdiki adıyla Yıldız Teknik Üniversitesi'ni kazandım."

#mimarlık

Mimarlık Ne İşe Yarar?

Wed, 21 Feb 2024 00:00:00 GMT

Fahri üyesi olduğum İstanbulSMD’ye danışmanlık verdiğim dönemde geliştirdiğim Mimarlık Ne İşe Yarar? konferansının eş küratörlüğünü, TEĞET Mimarlık kurucu ortağı Ertuğ Uçar ile birlikte üstlendim. Aynı zamanda günün moderatörlüğünü yürüttüm.

Bu içeriği, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinin yarattığı büyük yıkım ve can kaybının ardından, mimarlığın yerini, anlamını ve toplumsal sorumluluğunu yeniden sorguladığımız bir dönemde hazırladık. Amacımız, mesleğimizin potansiyelini farklı deneyimler üzerinden tartışmak, yeni bakış açılarına ve paylaşıma alan açmaktı.

21 Şubat 2024’te Sofitel İstanbul Taksim’de gerçekleşen konferansın altı oturumunda, mimarlığın iyileştirici rolünden yeniden inşa süreçlerine, alternatif yapım yöntemlerinden tasarımın değerine uzanan konuları ele aldık. Programın düşünsel çerçevesini, Vitruvius’un sağlamlık, kullanışlılık ve güzellik kavramları oluşturdu.

Tuna Ofis Sohbetleri: Emre Kuzlu

Thu, 01 Feb 2024 00:00:00 GMT

I-AM Istanbul‘un kurucu ortağı Emre Kuzlu, Tuna Ofis Sohbetleri’ne konuk oldu.

Tuna Ofis ve Arkitera iş birliğinde hayata geçirilen, moderatörlüğünü Banu Uçak’ın yaptığı “Tuna Ofis Sohbetleri”nin yeni konuğu I-AM Istanbul'un kurucu ortağı Emre Kuzlu oldu. Tuna Ofis'in Taksim'deki genel merkezinde düzenlenen söyleşide I-AM Istanbul'un kuruluş öyküsü ve çok disiplinli ofis yapısı üzerine konuşuldu.

"Aslında geleneksel bir kurguyla mimarlık serüvenine başladık"

"Aslında 'nasıl bir deneyim yaratmak istiyoruz veya yaratmak istediğimiz deneyimin içeriği nedir? Bunun da hangi mecralarda nasıl karşılık bulması lazım' gibi biraz daha tersten bir yaklaşımla ele alıyoruz. Bu da aslında insanlar için bir mekan yapmanın ötesinde insanların düşüncelerine, duygularına etki edebilecek kurgular yaratabilme imkanı sağlıyor."

#mimarlık

WAF 2023 Üzerine Düşünceler

Fri, 01 Dec 2023 00:00:00 GMT

Yuzu Magazine, Aralık 2023. Banu Uçak, Singapur'daki 15. Dünya Mimarlık Festivali'ni yazıyor. Yılın yapısı Çin'deki Huizen Lisesi oldu. İç mimari ödülü Avustralya'da 30 metrekarelik bir konuta gitti.

Yuzu Magazine, Aralık 2023

Hikâyesi Olan Projeler

Tue, 15 Aug 2023 00:00:00 GMT

Fahri üyesi olduğum İstanbulSMD için geliştirdiğim Hikâyesi Olan Projeler söyleşi dizisinin içeriğini hazırladım ve moderatörlüğünü üstlendim. Yedi bölümden oluşan dizi, nitelikli mimari projelerin ardındaki farklı disiplinlerin iş birliğine dikkat çekmeyi hedefliyor.

İstanbulSMD’nin 20. yılında, Dalsan’ın desteği ve Arkitera Mimarlık Merkezi iş birliğiyle hayata geçen projede, mimarlarla ve yapıların ortaya çıkmasında önemli rol oynayan paydaşlarla bir araya geldik. Tasarım kararlarını, projelerin geliştirme ve üretim süreçlerini, bu süreçlerdeki deneyimleri birlikte konuştuk.

Yeni Bir Mimarlığa (daha) Doğru

Mon, 19 Dec 2022 00:00:00 GMT

World Architecture Festival 2022 (WAF), Lizbon

2008 yılında ilk düzenlendiği günden beri ziyaret ettiğim Dünya Mimarlık Festivali’nde (WAF) 2014 yılından bu yana jüri üyesi olarak yer alıyorum. Doğrusu bu festival kapsamında düzenlenen yarışma, mimarlık dünyası ödülleri içinde sıradışı bir noktada yer alıyor. WAF’a katılım için özellikle bugün Türkiye koşullarında azımsanmayacak bir bedel ödemek gerekiyor. Ayrıca tasarladığınız yapı kısa listeye kaldıysa, en az iki kişi için seyahat, konaklama ve festival giriş ücretlerini gözden çıkarmanız gerek. Bu durum mimarlık ödül programları içinde bu yarışmanın kapsayıcılığı konusunda bazı haklı eleştirileri de beraberinde getiriyor. Tüm dünyadan başvuran projelerin 45 kategoride değerlendirildiği yarışmada, Londra’da yapılan ön elemenin ardından kısa liste oluşuyor. Her yıl farklı bir dünya başkentinde yapılan festivalde kısa listeye kalan projeler kendi kategorilerinde tasarımcıları tarafından üç kişilik bağımsız jüri önünde canlı sunum yapıyor ve soruları cevaplıyorlar. Bu değerlendirmenin sonunda jüriler her kategoride bir birinci seçiyorlar.Tüm kategori birincileri festivalin son gününde süper jüri önünde sunum yapıyor ve içlerinden bir yapı, yılın yapısı ödülüne değer görülüyor.

Bu yıl 450 projenin yarıştığı festivalin bu açıdan dünyanın en kapsamlı mimarlık buluşması, bir çeşit mimari proje fuarı olduğu söylenebilir. Jüri değerlendirme süreci, rekabetin niteliği ve niceliği, katılımcı profili açısından bakıldığında ise yarışma sürecini toptan hafife almak mümkün değil. WAF ödülleri camiada küçümsediğimiz “parası ödenerek alınan” ödüllerden bir değil ama para vermeden kazanmak da mümkün değil. Zira organizasyonun arkasındaki Emap grubunun, WAF’a içerik sağlayan kadroları, İngiltere’de 1886’dan bu yana yayımlanan Architects Journal ve The Architectural Review’dan geliyor.

Basitçe kurgusunu özetlediğim bu yarışma ve festival ortamının kapsayıcılığı eleştirilebilir ancak mimarlık dünyasının nabzını tutmak, tartışmaların ve endüstrinin nereye evrildiğini izlemek için her zaman önemsediğim bir organizasyon oldu. Yıllar önce dünyanın ağırlık merkezi farklı bir noktadayken, İstanbul’un yükselen yıldız olduğu, Ortadoğu’nun karmaşasıyla, Avustralya, Yeni Zelanda ve Çin’e kayan global mimarlık üretiminin geçtiği merhaleleri, değişen ölçek ve aktörleri, güncel diskuru yakından izleme şansım oldu. Çok konuşan ama çoğunlukla kendi içinde konuşmaya alışkın mimarlık ortamımızdan ara sıra uzaklaşarak duruma dışarıdan bakmak epey faydalı oluyor.

Paul Finch, Dünya Mimarlık Festivali (WAF) Program Direktörü. Finch kariyerine 1970’lerde Building Design, Architects’ Journal ve Architectural Review dergilerinde editör olarak başladı ve 2008’de Dünya Mimarlık Festivali’ni kurdu.

Bu yıl tamamlanmış ofis yapıları kategorisinde jüri başkanı olarak görev yaptım. Jüri başkanlığı, tabii ki daha çok organizasyonel yapıyı yakından tanıma, sürece ilişkin deneyimden kaynaklanıyor. Benimle birlikte jüri üyeliği yapan Foster&Partners’ın kıdemli ortağı ve global ofis direktörü Angus Campbel, Stokholm merkezli mimarlık pratiği Gaia’nın kurucusu Marta Bohlmark ile keyifli ve öğretici tartışmalar yaptık. İtiraf etmeliyim benden yaşça epey büyük, tecrübe ve mimari pratik alanında açıkça çok daha tecrübeli olan bu ikilinin hiyerarşi gözetmeksizin, paylaşım ve üretim odaklı yaklaşımı da doğu coğrafyasında pek benzerine rastlanmayan cinstendi.

En son pandemi öncesinde üç yıl önce yüz yüze yapılan Dünya Mimarlık Festivali’nden bu güne dünyada mimarlık diskurunun ne kadar dramatik değiştiğini, bizim koşullarımız geriye giderken, orada bambaşka bir gündem olduştuğunu bu sefer çok çarpıcı biçimde gördüm. Yıllardır gündemde olan, buralarda eskitilen her konu gibi içi boşaltılan “sürdürülebilirlik” kavramı artık dünyada gerçekten tasarım sürecinin merkezine oturan en önemli girdi gibi haline gelmiş. Leed, BREAM gibi sertfikasyon sistemlerinin en üst seviyesini hedeflemek, özellikle benim jüri üyeliği yaptığım ofis yapılarında zaten bir standart haline gelmiş. Ancak yapım süreci ve yapının yaşam ömrü açısından da seçimleri daha sorumlu yapmak, dönüştürmek, adapte etmek, yeniden kullanmak ve tabii “yıkıp-yapmamak” medeni dünyanın neredeyse üzerinde uzlaştığı en temel konu gibi görünüyor.

Jüri oturumları gün boyunca tüm katılımcılara açık olarak kritik odalarında gerçekleşiyor. Tüm sunumlar, izleyicilerin kendi listelerindeki yapıları izleyebilmelerine olanak verecek şekilde saatinde başlıyor ve bitiyor. Mimarlar 10 dakika projelerini sunuyor, 10 dakika boyunca da jürinin kendilerine sordukları soruları cevaplıyorlar.

Bu durumu sadece mimarlık bağlamında tartışmanın elbette mümkün olmadığını biliyorum. Tüm bu süreçler ülke politikası olarak, kanun koyucu ve denetleyiciler, yerel yönetim, meslek örgütleri, akademya ve en önemlisi tüm bunların belirleyicisi olan “kültür” bağlamında bir bütün olarak ele alınabilir. Ülkemizde mimari proje üretim sürecinde neredeyse merkezdeki tek konu olan “maliyetler” yani daha genel bir ifade ile ekonomiden dikkat ederseniz hiç bahsetmedim. Planlama ve tasarım sürecinde akılcı adımlar atmak için harcanacak her kuruştan sakınan endüstrinin, bireysel, kurumsal ve tabii toplumsal olarak ne büyük kayıplara neden olduğunun, kaçırılan sayısız fırsatın son yirmi yıldır şahidiyim. Bu nedenle, kısıtlı bile olsa her ekonomik çerçeve içinde nitelikli ve sorumlu bir yaklaşım oluşturulabileceğine, ülkemizdeki (keyfi) modelin maliyetinin kısa ve uzun vadede hep daha yüksek olduğuna inanıyorum.

Bu yıl ofis kategorisinde öne çıkan yapıların tümü aslında bir tür yeniden işlevlendirme (adaptive re-use) yapıları oldu. Rusya-Ukrayna savaşının etkilerinin, tüm dünyayı sardığı bu günlerde yapılardaki enerji vurgusundaki artış kayda değerdi. Bu yıl sanki mimarların “gerçekten” mesleki faaliyetlerinin dünyanın geleceği üzerine etkilerine ilişkin biraz sorumluluk almaya istekli olduklarına şahit oldum. Emsal, bütçe, zaman üçgenine sıkışarak, yabancı yatırımcının da memleketi toptan terk etmesiyle her gün biraz daha çoraklaşan bizim dünyamızdaki mimarlık üretme pratiğine bu çerçeveden bakmak oldukça sarsıcı oldu. Hele ideolojik gerekçelerle körüklenen israf ve yapı üretimini düşündükçe insanın gerçekten içi sızlıyor.

Benim de jüri üyesi olduğun ofis kategorisinde ipi göğüsleyen proje Danimarka’lı mimarlık pratiği 3XN’in Sidney Opera Binası arkasında bir parselde 50 yıllık bir ofis yapısını dönüştürerek tasararladıkları “Quay Quarter Kulesi” oldu. Sidney’e kimliğini veren ve yine bir Danimarka’lı Jorn Utzorn tasarımı Sidney Opera Binası’na bir saygı duruşu olan bu yapının altı yıllık öyküsü “güzel” yapı elde etmekten çok daha fazlasını anlatıyor. Dünyanın bu güne dek gördüğü en kapsamlı dönüşlüm projelerinden biri olan bu yapı, yarışma ile elde edilmiş.

Tasarımda mevcut 50 yıllık iş merkezini mümkün olduğunca korumaya çalışan bir tasarım stratejisiyle örnek bir sürdürülebilirlik yaklaşımı geliştirilmiş. Mevcut çekirdeğin %95’ini ve önceki kulenin kirişlerinin, kolonlarının ve döşemelerinin %65’ini koruyarak binanın kuzey cephesinin büyük kısmını kesip yeni döşeme plakaları eklenmiş. Ortaya çıkan tasarım, eski bir iş merkezini yıkıp yeniden yapmadan kullanım alanını 45.000’den 102.000 m2’ye ve kullanıcı sayısını iki katına çıkarıyor (4500’den 9.000’e). İç mekanda kuleyi düşeyde beş bölüme ayıran yaklaşımla, kendi içinde oluşturduğu atriyumlarla düşey kasabalar oluşturulmuş. Bu atriyumlar 2000 metrekarelik planların içlerine gün ışığı taşıyor ve pasif iklimlendirmeye yönelik önemli bir destek sağlıyor. Tabii 3 kat yüksekliğindeki bu atriyumların “emsal” kaybının işverene nasıl kabul ettirildiğine ilişkin soruya yanıt olarak mimar Fred Holt, yatırımcının iç mekan kalitesini ve yapının değerini artıracağına inandığını anlattı. Buralardan bakınca neredeyse bilim kurgu sayılabilecek bir fenomen diyebiliriz.

Ouay Quarter Kulesi, 3XN, Sidney, Avustralya, foto Adam Mork

Covid sonrası ofise dönüş ortamında önemli avantajlar ortaya koyan bu yapı, spekülatif bir tipoloji olan ofis kulelerinin dönüşümüne ilişkin ilk örnek ve önemli bir model oluşturuyor. Tam da bu sebeplerden 3XN tasarımı “Quey Quarter Kulesi” bu yıl Dünya Mimarlık Festivali’nde sadece ofis kategorisinde ödül almadı, süper jürinin değerlendirmesiyle “Yılın Yapısı” ödülüne de değer görüldü.

Ouay Qarter Kulesi Dönüşüm Diyagramı, 3XN, Sidney, Avustralya

Quay Quarter Kulesi Atriyum Kurgusu, foto Adam Mork

Quay Quarter Kulesi Atriyum, foto Adam Mork

Bu perspektifte ofis kategorisinde üzerine uzun uzun konuşulabilecek başka yapılar da vardı. Özellikle Pilbrow&Partners tasarımı “The Kensington” Londra’nın oldukça pahalı bir bölgesi olan High Kensigton Caddesine cephe veren nisbeten düşük nitelikli 1970’ler alışveriş bloğunun cadde konturunu da değiştirerek yenilenmesi üzerine nefis bir örnek. Proje yine eski yapının yıkılmadan dönüştürülmesi, yapının kamusal alana açıldığı alanın niteliğinin artırılması, Kensington High Street Metrosu’na ulaşım sağlanması ile öne çıkıyor. Tahmin ederim Quay Quarter Tower ile aynı yıl yarışmasaydı, kategori birincisi, hatta yılın yapısı olabilirdi. Tabii, jürideki Angus Campbel’ın, sürdürülebilirslik iddiası olan bu projenin ek strüktürünün neden çelik yerine ahşap seçilmemiş olduğuna dair sorusuna mı şaşırayım, Fred Pilbrow’un bu soruyu mantıklı bulmakla kalmayıp, haklı bir eleştiri olarak değerlendirmesine mi hala kararsızım. Pilbrow, yapının tasarımının başladığı 2015’de Londra’da bu tip ticari yapılar için yangın yönetmeliğinin ahşap strüktüre izin vermediğini, artık yönetmeliğin güncellenmesi nedeniyle bugün tasarıma başlasalar kesinlikle çelik yerine ahşap tercih edeceklerini ifade edince acı acı gülümsedim.

The Kensington, Pilbrow&Partners, Londra, Birleşik Krallık

The Kensington, yeniden işlevlendirme, aksonometrik

Dikkatimi çeken iki diğer yapı da benzer yaklaşımla ele alınan farklı ölçeklerde yapılardı ve kategori birincisi gibi yarışmaya Sidney’den katılmaktaydılar. Avustralya’daki nitelikli mimari üretimin görünürlüğü, WAF’ın 2023’de neden tekrar Singapur’a geri döneceğinin izahı gibi.

Görece genç bir ülke olan Avustralya’da kent merkezinde yer alan 100 yıllık miras listesindeki Shelley Deposu ve bitişik parseldeki eski Elektrik Trafo Merkezinin fjmtstudio tarafından restorasyon ve yeniden işlevlendirme hikayeleri dinlemeye değerdi. Substation 164’ü görseler üzerinden değerlendirdiğimde endüstriyel iki yapının üzerine eklenmiş ikonik olma hevesindeki cam kütlenin ilk bakışta pek de yenilikçi olmadığını düşünmüştüm. Ancak var olan yapı izinlerini akıllıca eğip büken bu yaklaşımın o bölgede biçimsel olmasa da kavramsal bir ek yapı kurgusu ortaya koyduğu muhakkak. Ayrıca kavramsal maketten, nihai ürüne varana kadar, bildiğimiz, okullarda öğretilmeye çalışılan “tasarım metodolojisi”nin harfiyen uygulandığı bir projenin tüm süreçlerini ve başarılı sonucunu izlemek de oldukça zihin açıcıydı. Üstelik bu bilindik yöntem, hemen her zaman doğası gereği “sürdürülebilir” bir tasarımla sonuçlanıyor.

Substation 164, fjmtstudio, Sidney, Avustralya

52 Reservoir Street, SJB, Sidney, Avustralya

Son olarak yine Sidney’de yine yeniden işlevlendirilen 52 Reservoir Street, yapısının da daracık bir parselde, müthiş vurgulu ve yine gerçekten verimli bir yapı olarak dikkatimi çektiğini ifade etmek istiyorum.

Uzun yıllardır konuşulan sürdürülebilirlik, artık gerçekten yeni yapıların ne kadar gerekli olduğuna ilişkin tartışmayı geç de olsa gündeme taşıyor. Hatta, yenileme ve yeniden işlevlendirme süreçlerinde biz mimarları meftun eden presizyon ve “güzellik” kavramının peşinden koşmanın dünyaya maliyetinin gündeme geldiğini açıkça görüyorum. Bizden her anamda çok daha zengin olan batı dünyası, elindekini dönüştürek, salt yakışıklı yapı peşinde koşmayarak, Lacaton ve Vassal gibi bir pratiğe Pritzker vererek, Palais de Tokyo restorasyonunu onlara emanet edip, aşık olduğumuz detayları değil, gerekeni yapan bir yaklaşımın patronajlığına soyunarak bu günü yaşarken, bizler Kahramanmaraş’ta 1994 yapımı Özel İdare İş Merkezi’ni, hala yapıldığı işlevlini koruyan, tescilli, yüksek nitelikli İller Bankası’nı yıktık.

Palais de Tokyo Restorasyonu, gerektiği kadar müdahale, Lacaton et Vassal

İller Bankası, sağlam, yapıldığı işleviyle kullanımda bu yapı yıkıldı (kaynak Arkitera)

Sedad Hakkı Eldem tasarımı tescilli Aksigorta’nın ise kendi kendine yıkılmasını bekliyoruz. Bugün mimarlık ortamında yaşadığımız gerçeklik, geçmişten daha sığ, 2015’e dek öyle ya da böyle kulağımıza çalınan sürdürülebilirlik lafları toptan yok oldu. Türkiye mimarlık ortamının, kendi gerçeklikleri nedeniyle artık iyiden iyiye dünyadaki diskurdan koptuğunu belki de geç oldu ama yeni fark ettim.

Tüm bunlar olurken ülkemizde gençlerin sesi ve nefesi umut vermeye devam ediyor. Sevince Bayrak ve Oral Göktaş’ın İPA Florya Kampüsü içinde dönüştürdüğü Hangar ve Havuz dünyaya benzer gözlüklerle bakan bir yaklaşımın ürünü. Eski yüzme havuzunu yıkmak, makyajlamak, cilalamak yerine, yeninden işlevlendirerek kamusal bir çok amaçlı mekana dönüştürmek harika bir fikir. İkilinin bu yaklaşımla ele alacakları Venedik Mimarlık Bienali Türkiye Pavyonu için ürettikleri Hayalet Hikâyeleri: Mimarlığın Çuval Teorisi çalışmasını ve tetikleyeceği tartışmayı heyecanla bekliyorum. Kullanılmayan yapıların hayalet hikâyelerini dinlemeyi öneren proje Türkiye’nin hemen her şehrinde bulunan bu “daha az yakışıklı” yapılardan oluşan güncel arşivin kolektif olarak belgelenmesi üzerine kurulu. “Geleceğin laboratuvarı” olarak ele alınabilecek bu yapıları yıkmak ya da kaderine terk etmek yerine nasıl dönüştürülebileceğine dair araştırmalar içerecek çalışmanın tam da içinde bulunduğumuz zamanın ruhunu yansıtacağına inanıyorum.

İPA Florya Kampüsü Yüzme Havuzu Yeniden İşlevlendirme, SO?

Özel İdare İş Merkezi, Kahramanmaraş, Yapı çirkin olduğu gerekçesiyle, park yapılmak üzere yıkıldı

Yine uzun, daldan dala konan ve umutla bitirmeye çalıştığım bu yazının son sözünü Uğur Tanyeli hocamdan ödünç aldığım bir ifade ile, mimarlığın toplumun gerçekten de kalemi olduğuna dair inancımı vurgulayarak bitirmek istiyorum. İçinde yaşadığımız toplumların bir tür cidarı sayılabilecek yapılı çevreyi şekillendiren etmenler tam da bizden, kendi içimizden dışarı taşıyor. Dünyada belli bir ligde uzun zamandır yapabilmeye, mükemmel yapabilmeye, estetiğe yakınsayan tavır, bugün daha sorumlu ve faydacı bir tarafa savrulmuş durumda. İnsan doğasının bu yaklaşım içinde de bir tür “güzel”i yaratacağı şüphesiz. Yaşanan değişimlerin kendisinden değil rüzgarından etkilenen bizim gibi periferideki toplumlarda ise tüm bu değişimlerin gerekçelerini de, çelişkili dinamiklerini güçlü biçimde temellendirmek ve dolayısı ile ifade etmek her zaman olduğu gibi güç. Kendime bu kısa yüzleşmeden çıkardığım sonuç ise net; baktığın yapıya iyi-kötü deme potansiyelini “tanı”…

Dünya Mimarlık Günü Kutlu Olsun

Mon, 03 Oct 2022 00:00:00 GMT

3 Ekim 2022 Dünya Mimarlık Günü'nde, Baumit Türkiye'nin YouTube kanalında yayınlanan sohbetin moderatörlüğünü üstlendim.

Yeditepe Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dekanı Ece Ceylan Baba ve Baumit Türkiye Genel Müdürü Atalay Özdayı ile Uluslararası Mimarlar Birliği'nin o yılki teması "Architecture For Well-Being" üzerinden "Sağlıklı Yaşam Alanları İçin Mimarlık" konusunu konuştuk.

İhsan Bilgin’in Ardından

Tue, 10 May 2022 00:00:00 GMT

İhsan Bilgin

İhsan Bilgin, Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi’nde hocam olduğunda yaklaşık benim şu anki yaşımdaymış. Koridorda elinde vazgeçilmezi Gitanes sigarasıyla ağır ağır yürüşü gözümün önünde. Stüdyoda, kürsüde, bahçede her zaman bir duman haresiyle ve meraklı bir dinleyici kitlesiyle çevriliydi. Kendisinden öğrendiklerim, bugünkü meraklarımın da temelini oluşurur. 19. yüzyıl endüstri devrimi sonrası yapı üretiminin tarihini, Avrupa başkentlerini, yeni Berlin’in inşaasını onadan dinlemek bir ayrıcalıktı. Ben mezun olduktan sonra Yıldız’dan ayrıldı. Vizyonunu aktardığı Bilgi Üniversitesinde bambaşka gündemleri, egoları, kıymetleri olan beş benzemez yetenekli insanı bir hedef doğrultusunda örgütlemeyi başarmış, üniversiteyi Türkiye’nin radarında, genç mimarlık fakültesini de gelenksel kabul görmüş okulların arasına sokmayı başarmıştı. Başka bir dünyada örneğin gelişmiş bir Avrupa ülkesinde çok başarılı bakan, yerel yönetici olurdu eminim.

Altıncı yarıyıl yapı projesini Dolapdere’de, şimdiki Bilgi üniversitesi arazisinde çalışmıştık. Adet olduğu proje grubuyla üzere araziyi görmeye gittik. Ağır Roman’ın hala izlerini taşıyan katmanlı Dolapdere’yi İhsan hoca’yla gezmek müthişti.

Yolda sohbet ederken bir ara, mobilyacılar çarşısı içinde gittiğim underground bir bardan bahsetmiştim. Hakikaten dışlanmışların, gayri resmilerin arasında, oyuncuların, sanatçıların müdavimi olduğu o bar, tam bir 2000’ler Türkiyesi fotoğrafıydı. Beni bir yüksek taşın üzerine çıkarmış, yaşadıklarımı, duygularımı anlattırmış, mekanı, mimariyi, yaşamın kendisiyle açıklamayı öğretmiş, kendi sesimi bulmama yardımcı olmuştu. O anın fotoğrafı bir yerlerde vardı, kayboldu. Ancak izi benimle kalacak. Hayran olunan, onun kadar bilmeyi, onun gibi anlatmak, anlamak istemeyi ilham eden, yeni pencereler açan, merak ettiren hocalardandı (ki bilirsiniz çok nadirdir, sanki artık pek fazla rastlanmıyor).

İhsan Bilgin nam-ı diğer Uzun İhsan aramızdan ayrılmış. Kederliyim. Başta Tansel Bilgin hoca olmak üzere ailesinin, tüm sevenlerinin, mimarlık ve kültür dünyamızın başı sağolsun.

Sosyal medya dönemi öncesi yaşamlarımızda sanki yok gibi. Yakın arkadaşlarımız, hayatlarımızda önemli yer tutanlar, eski sevgililere ilişkin elimizde belki şanslıysak birkaç fotoğraf var, görünü yok denecek kadar az. Bugün neredeyse her lokmanın, her karşılaşmanın kayıt altında olduğu bir dünyadan bakıldığında bu durum hayli şaşırtıcı görünüyor. Oysa ben yaşıtlarım arasında, kapsamlı bebeklik albümü olan nadir insanlardanım. İnsan çabuk unutuyor.

Bu nedenle İhsan hoca’nın ardından Sevgili Emine Merdim Yılmaz bu videoyu benimle paylaştığında hem şaşırdım, hem çok sevindim. Arkitera’nın 2004 yılında düzenlendiği 1. Mimarlık Festivali‘nde “Kahve Altı Sohbetler”de Mehmet Konuralp ve İhsan Bilgin ile aynı masadayım. 25 yaşımın toyluğu ile Konuralp ile Buckminister Fuller, İhsan Bilgin ile “gentrification” hakkında konuşuyorum. Bugün olsa ağzımı açamam. Vaktiniz olur da izlerseniz, İhsan Hoca’nın zerafetine, samimiyetine, tevazusuna ve bilgisine siz de hayran olacaksınız. Konuralp zaten başka bir dünya, o da başka bir günün bahsi olsun. Vesile ile Arkitera Mimarlık Merkezi‘ne teşekkür etmek isterim. Bugün etkinliklere en hafif tabiri ile aşina olan mimarlık camiamız için o gün bir “Mimarlık Festivali” ne kadar inovatif, ne kadar zihin açıcıydı. Müteşekkirim.

Casa da Musica’nın Düşündürdükleri

Thu, 05 May 2022 00:00:00 GMT

Rem Koolhas, Cringe ve kafamda deli sorular…

Okyanus kenarında Keşifler Çağı ile zenginleşen ve dünyanın gördüğü en büyük depremlerden biriyle başkenti yerle bir olan (1755) Portekiz, Avrupa’nın güçler dengesinin el değiştirmesinin adeta sahnesi olmuş. Kolonyalizmin acımasızlığı ve yarattığı zenginlikle, sadece paranın değil kültürlerin katmanlaştığı, dantel gibi işlendiği bu güzel ülke yarışta geride kalanların makus kaderini yenemeyerek göçlerle sınanmış, diktatörlüğün demir yumruğu ve fakirlikle ezilmiş, Karanfil devrimle “kendince” bir demokrasiye kavuşmuş.

Portekiz tüm görmüş geçirmişler gibi çelişkili, tekinsiz, acımasız, büyüleyici ve güzel. Tam da bu tanımlanması güç miras ve karmaşa nedeniyle kentsel mekanda sezilen bir tür gusto, bir duygusal zenginlik var. Son birkaç yüzyıldır görece kaybın tarihinin yazıldığı Portekiz‘e kısa seyahatim boyunca İstanbul’a çokça benzetilmesine rağmen, DNA’mıza kazınan geçmiş görkemli günlere özlem ve kaybeden psikolojisini pek hissetmedim doğrusu.

Avrupa’nın sınırındaki bu uzak ülkenin dünyanın en prestijli mimarlık ödüllerinin başında gelen Pritzker’i kazanmış iki mimara ev sahipliği yapmasını ( Alvaro Siza Vieira ve selefi Eduardo Souto de Moura) bu “karmaşıklık ve çelişki” ile açıklama çabam da yine aynı sezgisel uydurmasyonun sonucu olabilir. Ama tastamam, kusursuz, sınırları belli hiçbir şeyin gerçekten güzel olamayacağına, insan ruhunu yükseltmeye yetmeyeceğine inancım perçinlendi. Portekiz, en azından gördüğüm kadarı ile çok güzeldi.

Alvaro Siza Vieira, Bo Vista Çay Evi, Porto

Doura Nehri, Porto

Keşifler Anıtı, Lizbon

Tam da bu karmaşıklık ve çelişkiden bahsetmişken, Porto’da karşıma çıkan, mimarlık dünyasının entelektüeli, gerçek bir provokatör ve teorisyen Rem Koolhaas‘tan ve kurucusu olduğu OMA imzalı Casa da Musica’dan bahsetmek istiyorum. Rem Koolhas’tan ve yapılarından bahsederken Alvaro Siza yapılarında övdüğüm sezgisel olgunluktan, insan ruhuna nasıl dokunacağını bilen ellerin maharetinden, malzemenin doğayla bütünleşmesindeki virtöziteden bahsetmek mümkün değil. Zira amaçlanan da bu değil. Çünkü insanın tek ihtiyacı doğa içinde eriyen, mücevher gibi, inşa edilmeyen “beliren” yapılar değil.

Tüm güzel şeyler gibi insan da karmaşık, tekinsiz ve çelişkili. Kendine dev kentler kurma becerisine de bu kentler tarafından yutulma, yok edilme zaafına da sahip. Koolhaas, Hollandalı eleştirmen bir babanın oğlu, mimar bir dedenin torunu, gazetecilik okuyarak görece olgun yaşında mimarlık tercih eden en hafif tabiriyle Avrupa’nın “düşünen” çocuğu. Kendisinin Corbusier’den sonra kentler, kentleşme ve ölçek üzerine, daha basit açıklamak gerekirse modern olanın zaman içinde sıkışmamış, akışkan, güncel olanı üzerine düşünen son büyük mimar olduğu söylenebilir.

Fotoğraf: Ralph Mecke, Vogue Russia

Onun yapılarında form, zeminden yükselen, saf işlevle gerekçelenen değil daha çok fikrin ardından beliren bir kabuk. Külliyatını incelediğinizde Zaha’da, Gehry’de, Chipperfield’da aşina olduğumuz biçimsel sürekliliği görmeniz mümkün değil. Kendisinin (neyse ki) az yapan, çok yazan başka bir entelektüel Peter Eisenmann ekolünün devamı olduğu söylenebilir. Zaten zamanında mimarlık dünyasını yerinden oynatan “Delirious New York” kitabı için ihtiyacı olan fonu sağlamak üzere kendisini Philip Johnson’a yönlendiren de Eisenman’ın ta kendisi idi. Eisenman “mimarlığı biçimden kurtarmak” kavramını ortaya atmıştı.

Tam da bu sebeple Rem Koolhaas’ın 2000 yılında kazandığı Pritzker Ödülü‘nü almak üzere sahneye çıktığında, “Benim yerime Peter Eisenman burada olmalıydı” demesini (katılmasam da) hiç yadırgamadım. Katılmıyorum, çünkü kabul etmek istemesem de ben de Koolhaas’ın eleştirdiği muhafazakarlardan biriyim ve mimarlığın az da olsa biçimle ilgisini koruması gerektiğini inancından (ya da hissinden) vazgeçemiyorum (ki Eisenmann yapılarını takdir etmek kolay ancak sevmek bu anlamda çok güç).

Koolhaas’ın tasarımları tam olarak biçimle kurduğu bu dolaylı ilişki ve entelektüel çaba yüzünden amaçlamasa da birer yüksek kültür öznesi, gündelik bilgi ve görgü ile takdir edilmesi, tam olarak anlaşılması kolay değil.

Zaman zaman koruma kavramına da radikal olarak karşı çıkan, mimarlık dünyasını, yıldızlaşan auteur mimarları muhafazakar bulan Koolhaas’ı 1987 yılında dünyaya tanıtan, mimarlık üzerine neredeyse manifestosunu niteliğindeki Haag’daki Netherlands Dance Theatre yapısının, sessiz sedasız 2016 yılında, kayda değer bir tepkiyle karşılaşmadan yıkılması, hem trajikomik, hem de teorilerinin, en azından bir kısmının haklılığının göstergesi.

Her zamanki üslübumla dolambaçlı yollardan geldiğim Casa da Musica’nın hikayesini baştan anlatmam gerek. OMA, Porto‘nun 2001 yılında Avrupa Kültür Başkenti olduğu dönemde Porto şehri için farklı kentsel ve kültürel müdahaleleri başlatma ve hazırlama programının bir parçası olarak “Casa da Musica” yarışmasını kazandı.

Porto Ulusal Orkestrası’nın evi olarak tasarlanan Casa da Musica (Müzik Evi), Porto’nun tarihi merkezi Boavista’da Rotunda’nın çeperindeki bir parselde yer alıyor. Yapıya ilişkin ekibin her yerde uzun uzun anlattığı bir “ayakkabı kutusu” analojisi var (bizim bildiğimiz ayakkabı kutusu ile alakasız). OMA ekibi, son 30 (artık 40 oldu) yıldır bir müzik mekanı inşaa eden her mimarın (tabii ki yıldız mimarlar ve ikonik olması hedeflenen yapılardan bahsediliyor) akustik üstünlüğü tartışmasız ayakkabı kutusu şeklini kırmak, değiştirmek üzere çabaladığından, kendilerinin ise bu gerçekliği kabullenerek tasarımı yaptıklarından bahsediyorlar. Yapının ikonik olması hedeflenen kitlesinin içine oyulmuş iki kutu, boşluğun etrafını çeviren destek hizmetler ve kentle ilişki kurmak için hazırlanmış oyunbaz traverten platform yapının temel dinamiklerini oluşturuyor.

Ancak NDT’den de hatırladığımız yüzen bardan, konser salonu duvar kaplama malzemesinin (bence) şatafatlı desenine, iki barok görünümlü klavsenin sahnenin iki yanına yerleşmesinden, doğal ışık alan konser salonuna, akustikçileri delirttiğine yemin edebileceğim fırçalanmış alüminyum zemin malzemesinden, gösterişli oluklu cam kullanımına kadar her malzeme ve mekan kararı üzerinde düşünülmüş. Tüm kararlar var olan bazı kabulleri sorgulamayı, bu kabulleri kanıksayanları (ki çoğu sevilmeseler de elittirler) şaşırtmayı hedefliyor. Merak edenler için tümü çokça yazılıp çizildi. Ben bana önemli gelen birkaç konudan bahsetmek istiyorum.

Öncelikle yapının üzerinde konumlandığı yapay topoğrafya, temelde tarihi kent merkezinin hem bir parçası olmayı, hem de ayrışmayı hedefleyen bu yapı için eşsiz bir kaide olmuş. Bu tip kültür yapılarının sadece kentin belli kesimleri (dünyanın suçlusu hain elitler) tarafından kullanılmasını eleştiren OMA ekibi, yapının zeminle kurduğu zekice ilişki sayesinde bu yaklaşımı sadece teorik olarak değil pratikte de kırmış görünüyor.

2016 yapımı REM belgeselinin tamamının Casa da Musica’da ve bu anti-elit, nereyse anarşist, akışkan ruhta çekilmiş olmasını da son derece simgesel ve önemli buluyorum.

Yapının iç mekanında da geleneksel anlamda toplanma mekanı olarak hizmet eden bir fuaye yok. Malzeme ve geometriyle kurulan ilişki, konser salonundan kalan artık mekanları kente bağlıyor. Casa da Musica’yı bir performas sırasında deneyimlemedim, 2.5 yaşındaki oğlumla rehberli (ve kimi zaman son derece acılı hale gelen) bir tur aldım. Kimini zekice, kimini zorlama bulduğun bir çok gönderme ve anektod dinledim.

Ancak bir çocuğun mekanı deneyimleme şeklini izlerken, Koolhaas’ın amaçladığı konvansiyonele baş kaldırma hedefine ulaştığına karar verdiğimi söyleyebilirim. Tabii anne aklını başından alan, sivri köşeler, camlar, metal yüzeyler, puset gezemez mekanlardan bahsetmek, konu mimari kalite ve “fikir” olduğunda özden uzaklaşmak sayılıyor, ayıplanıyor farkındayım. Bu yanlışa düşmemeye kararlıyım.

İçerde konser yokken de vızır vızır işleyen bir kaykay platformu olan Müzik Evi, zeki, entelektüel bir mimarın, ekibiyle tarihi bir kente bıraktığı önemli izlerden biri olarak 10. yaşını çoktan kutladı bile. Düşünmeden edemiyorum; Koolhaas’ın kendisini provokatör olarak tanımlamasının bile konvansiyonel hale geldiği, post truth çağındayız. Artık zekice fikir yürütmek pek prestijli sayılmaz, ters köşe yapmak eskisinden çok daha zor, hatta yeni tabirle biraz “cringe” değil mi?

Tuna Ofis Sohbetleri - (Kerem Erçin ve Mahmut Kefeli - escapefromsofa)

Mon, 14 Mar 2022 00:00:00 GMT

Tuna Ofis ve Arkitera iş birliğinde hayata geçirilen, moderatörlüğünü Banu Uçak'ın yaptığı "Tuna Ofis Sohbetleri"nin yeni konuğu Kerem Erçin ve Mahmut Kefeli.

#içmimarlık #mimarlık #TunaOfisSohbetleri

FÖRNİ | Kreatif Direktörlük

Sat, 01 Jan 2022 00:00:00 GMT

FÖRNİ’nin kuruluşundan bu yana kreatif direktörlüğünü yürütüyorum. Kurucu İbrahim Kılıç ile birlikte, Salkım Orman Ürünleri’nin ahşap ve üretim konusundaki birikimini bağımsız tasarımcıların özgün bakış açılarıyla buluşturan bir marka üzerine çalışıyoruz. Marka kimliğinin ve tasarım dilinin oluşumundan tasarımcı seçimine, iş birliklerinin geliştirilmesinden koleksiyonların kurgulanmasına uzanan bu süreç, tasarım yöneticiliği çalışmalarımın önemli bir parçası.

FÖRNİ’nin temelinde birlikte düşünmek ve üretmek var. Her ürünün bir tasarımcı imzası taşımasını, farklı tasarım yaklaşımlarının kendi karakterlerini koruyarak ortak bir koleksiyon içinde buluşmasını önemsiyorum. ABRA ID, Bilge Kalfa, demirden | ilio, Erdem Akan, Form&Seek, GOA Design Factory / Ozan Tığlıoğlu, Marvin Kasper, Nazar Şigaher, Rüya Akyol Studio ve Şule Koç ile kurduğumuz iş birlikleri bu anlayışla şekilleniyor.

İlk koleksiyonumuz “Kökler”de, Istranca meşesinden ve bu coğrafyanın üretim bilgisinden yola çıktık. Yerel malzemeyi çağdaş tasarımla buluşturan, gündelik hayatın parçası olacak ve uzun yıllar kullanılacak mobilyalar geliştirmeyi amaçladık. FÖRNİ ile Türkiye’deki tasarım ve üretim birikimini uluslararası alana taşıyacak yeni iş birlikleri üzerinde çalışmayı sürdürüyoruz.

FÖRNİ’yi keşfedin →

Elle Decoration söyleşisi: Ahşaba Modernist Dokunuş.

Ustalara Saygı

Sat, 01 Jan 2022 00:00:00 GMT

Türkiye mimarlığının yakın tarihini, onu bizzat kuran mimarların tanıklıklarından dinlemek. Hazırlayıp sunduğum yedi bölümlük Ustalara Saygı, yapıların ardındaki insanlara, mesleki yolculuklara ve değişen bir ülkenin mimarlık kültürüne bakıyor.

Bir dönemin mimarlığını anlamanın yolu yalnızca o dönemde inşa edilen yapılara bakmaktan geçmiyor. O yapıları tasarlayan mimarların hafızasında; birlikte çalıştıkları insanlarda, katıldıkları yarışmalarda, kurdukları bürolarda ve zamanla değişen bir mesleğin gündelik hayatında da çok şey saklı.

2022 yılında İstanbul Serbest Mimarlar Derneği'nin 20. yılı için hazırlayıp sunduğum Ustalara Saygı dizisini bu düşünceyle hayata geçirdik. Türkiye'de serbest mimarlık pratiğinin gelişimine yön vermiş dokuz mimarın, yedi bölümde bir araya gelen kişisel ve mesleki hikâyelerini dinledik. Konuşmalarımız yalnızca yapılan işlerle sınırlı kalmadı; mimarlık eğitiminin, yarışma kültürünün, meslek örgütlerinin, yapı teknolojilerinin ve işveren ilişkilerinin nasıl değiştiğini de görünür kıldı.

Benim için bu dizi, ustalara bir teşekkür olduğu kadar, yakın dönem Türkiye mimarlığına onların tanıklıkları üzerinden bakma ve bu hafızanın bir kısmını sonraki kuşaklara bırakma çabası.

İstanbulSMD projesi · VitrA'nın katkılarıyla · 2022